อัล-อิบานะฮ์ ของอัล-อัชอะรีย์ : จากสะลัฟ สู่อัซฮัร และความร่วมมืออุมมะฮ์

الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَىٰ رَسُولِ اللَّهِ، وَعَلَىٰ آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ:

บรรดาการสรรเสริญทั้งมวลเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์
และขอความสันติสุขและความจำเริญจงมีแด่ท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ
รวมถึงครอบครัวของท่าน และบรรดาศอฮาบะฮฺของท่านทั้งหลาย.

กับพัฒนาการของอัชอะรีย์จากอดีตถึงปัจจุบัน

บทนำ : ทำไม “อัล-อิบานะฮ์” ถึงสำคัญ

เมื่อพูดถึง “อัชอะรีย์” หลายคนมักเข้าใจว่าเป็นแนวคิดเดียวกันทั้งหมด
แต่ในความเป็นจริง อัชอะรีย์มีพัฒนาการตามยุคสมัย และมีความหลากหลายมากครับ

หนังสือ الإبانة عن أصول الديانة (อัล-อิบานะฮ์)
ของอิหม่าม อบูหะซัน อัล-อัชอะรีย์ رحمه الله
ถือเป็นกุญแจสำคัญที่ช่วยให้เราเข้าใจว่า

“จุดยืนสุดท้ายของอัล-อัชอะรีย์เอง คืออะไร”

และยังช่วยอธิบายว่า
ทำไมอัชอะรีย์ในยุคหลัง จึงไม่เหมือนอัชอะรีย์ในยุคแรก

“อัล-อิบานะฮ์” คืออะไร

อัล-อิบานะฮ์ เป็นหนังสือช่วงปลายชีวิตของอิหม่ามอบูหะซัน อัล-อัชอะรีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 324)

ในหนังสือนี้ ท่านประกาศจุดยืนอย่างชัดเจนว่า

• ยืนยันคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ตามตัวบท
• ไม่ตีความเชิงอุปมา (لا تأويل)
• ไม่ปฏิเสธคุณลักษณะ (لا تعطيل)
• ไม่เปรียบเทียบกับสิ่งถูกสร้าง (لا تمثيل)

แนวคิดนี้ถูกสรุปสั้น ๆ ว่า

إثبات بلا تمثيل
وتنزيه بلا تعطيل

ซึ่งเป็นแนวทางเดียวกับ สะลัฟยุคต้น และใกล้กับแนวของ
อิหม่ามอะหฺมัด อิบนุ หัมบัล อย่างชัดเจนครับ

พัฒนาการของ “อัชอะรีย์” ตามยุคสมัย

เพื่อไม่ให้เกิดความสับสน เราสามารถแบ่งพัฒนาการของอัชอะรีย์ออกเป็น 5 ระยะหลัก ๆ

🟢 ระยะที่ 1 : อัชอะรีย์ยุคก่อตั้ง

(อัล-อิบานะฮ์ – กลับสู่สุนนะฮ์)

บุคคลหลัก

• อิหม่ามอบูหะซัน อัล-อัชอะรีย์

ลักษณะเด่น

• ละทิ้งมุอฺตะซิละฮ์อย่างชัดเจน
• ยืนยันตัวบท
• ไม่ใช้กะลาม
• ใกล้สะลัฟมากที่สุด

📌 นี่คือ “อัชอะรีย์ตามตัวอัล-อัชอะรีย์เอง”

🟡 ระยะที่ 2 : อัชอะรีย์ยุคปกป้องศาสนาด้วยเหตุผล

บุคคลสำคัญ

• อัล-บากิลลานีย์ القاضي أبو بكر الباقلاني (338 هـ – 403 هـ / 950م – 1013م)
• อิบนุ ฟูราก أبو بكر بن فُورَك (ت 406هـ)

ลักษณะ

• ยังยึดตัวบทเป็นหลัก
• เริ่มใช้กะลาม “อย่างจำกัด”
• ใช้เพื่อโต้ตอบมุอฺตะซิละฮ์และนักปรัชญา

📌 ระยะนี้ยังไม่ขัดกับอัล-อิบานะฮ์อย่างรุนแรง

---

🟠 ระยะที่ 3 : อัชอะรีย์เชิงกะลามและปรัชญา

บุคคลหลัก

• อิหม่ามอัล-ญุวัยนีย์ أبو المعالي عبد الملك بن عبد الله بن يوسف بن محمد الجُوَيْني (419-478هـ / 1028-1085م)
• อิหม่ามอัล-ฆอซาลีย์ أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ٱلطُّوسِيُّ ٱلْغَزَالِيُّ (450 هـ – 505 هـ / 1058م – 1111م)
• อิหม่ามอัร-รอซีย์ فخرالدين الرازي 544ه – 606ه- 1150م – 1210م

ลักษณะ

• กะลามเป็นเครื่องมือหลัก
• เริ่มตะอ์วีลคุณลักษณะของอัลลอฮ์
• ให้เหตุผลนำตัวบทในหลายประเด็น

📌 ระยะนี้คือจุดเริ่มของความขัดแย้งทางความคิดอย่างชัดเจน

⚠️ หมายเหตุสำคัญ
อัล-ญุวัยนีย์และอัล-ฆอซาลีย์
👉 ปลายชีวิตเริ่มวิจารณ์กะลาม
แต่อัร-รอซีย์ยังคงอยู่ในกะลามลึก

🔵 ระยะที่ 4 : อัชอะรีย์เชิงตำรา

แนว

• ซะนูซีย์ الإمام محمد بن يوسف السنوسي (ت. 895هـ)
• ตำรา “อุมมุลบะรอฮีน”

ลักษณะ

• ทำอัชอะรีย์ให้เป็นสูตรการสอน
• ลดรายละเอียดขัดแย้ง
• วางกรอบความคิดมาตรฐาน

📌 เป็นรากฐานของหลักสูตรอัล-อัซฮัร

---

🟣 ระยะที่ 5 : อัชอะรีย์แบบอัซฮัรปัจจุบัน

ลักษณะทั่วไป

• ใช้อัชอะรีย์เป็นกรอบสถาบัน
• เน้นเอกภาพอุมมะฮ์
• ลดการถกเถียงอะกีดะฮ์ในที่สาธารณะ
• ยอมรับความหลากหลาย:
  • สะลัฟ
  • อัชอะรีย์
  • มาตูรีดีย์

📌 เป็นอัชอะรีย์เชิง “บริหารศาสนา” มากกว่าสนามถกเถียง

---

วิเคราะห์รายบุคคล : ใครใกล้ “อัล-อิบานะฮ์” มากที่สุด

1️⃣ อิหม่ามอัฏ-เฏาะบะรี

• นักตัฟซีรและมุหัดดิษ
• อธิบายคุณลักษณะตามแนวสะลัฟ
• หลีกเลี่ยงปรัชญา

✅ ใกล้กับอัล-อิบานะฮ์มาก

2️⃣ เชคอับดุรเราะห์มาน อัซ-ซะอ์ดีย์

• แนวสะลัฟชัดเจน
• ยืนยันคุณลักษณะโดยไม่ตีความ

✅ ใกล้ที่สุดในเชิงเนื้อหา

3️⃣ อิหม่ามอัล-ญุวัยนีย์

• อัชอะรีย์สายกะลาม
• ปลายชีวิตถอยจากกะลามบางส่วน

⚠️ ใกล้ปานกลาง

4️⃣ อิหม่ามอัร-รอซีย์

• นักกะลามเต็มตัว
• ใช้ตะอ์วีลกว้าง

❌ ไกลจากอัล-อิบานะฮ์

สรุปแบบเข้าใจง่าย

• ❌ “อัชอะรีย์” ไม่ใช่แนวเดียวกันทั้งหมด
• ❌ การบอกว่าอัชอะรีย์ไม่ใช่อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ ก็ไม่ยุติธรรม
• ✅ เพราะอัล-อัชอะรีย์เองในอัล-อิบานะฮ์ คือแนวสะลัฟ

📌 ใครที่ยึด “อัล-อิบานะฮ์”
อาจไม่เหมือนอัชอะรีย์สายกะลามยุคหลัง

🧭 ตารางสรุปภาพรวมพัฒนาการอะกีดะฮ์ (สายอัชอะรีย์–อัซฮัร)

มองตาม “ระยะเวลา + ลักษณะการรับมือบริบท” ไม่ใช่ตัดสินถูก–ผิดแบบขาวดำ

ระยะ	ช่วงโดยสรุป	ลักษณะเด่น	ความใกล้กับแนวสะลัฟ	ระดับ ⭐
ระยะที่ 1 อัล-อิบานะฮ์	อิหม่ามอัชอะรีย์ช่วงต้น	ยึดตัวบท (نصوص) เป็นหลัก แทบไม่ใช้กะลาม	ใกล้สะลัฟมากที่สุด	⭐⭐⭐⭐⭐
ระยะที่ 2 ปกป้องซุนนะฮ์	หลังจากนั้นไม่นาน	ใช้กะลาม เท่าที่จำเป็น เพื่อตอบโต้บิดอะฮ์	ใกล้สะลัฟ แต่เริ่มมีเครื่องมือเพิ่ม	⭐⭐⭐⭐
ระยะที่ 3 ปรัชญา–ตะอ์วีลกว้าง	ยุควิชาการเฟื่องฟู	อิทธิพลปรัชญากรีกสูง ตะอ์วีลกว้าง	ห่างจากสะลัฟมาก	⭐⭐
ระยะที่ 4 ตำรา–ระบบ	ยุคหลังคัดกรอง	ปรับสมดุล ตัดส่วนสุดโต่ง ทำเป็นตำรามาตรฐาน	กลับมาสู่ความพอดี	⭐⭐⭐
ระยะที่ 5 อัซฮัร	ยุคสถาบัน	บริหารอุมมะฮ์ เน้นเอกภาพ ฮิกมะฮ์	ไม่สุดโต่ง ไม่ชน	⭐⭐⭐

🔍 หมายเหตุสำคัญ (อ่านตรงนี้จะ “ไม่หลงประเด็น”)

• ตารางนี้ ไม่ใช่การจัดอันดับอีมานของผู้คน
• แต่เป็นการอธิบาย พัฒนาการทางความคิดตามบริบทประวัติศาสตร์
• แต่ละระยะมี เหตุผลของยุคสมัย ไม่ใช่เกิดจากความตั้งใจจะ “ออกนอกซุนนะฮ์”

✨ ข้อเตือนใจสำคัญ (สำคัญมาก)

การรู้ลำดับพัฒนาการ มีไว้เพื่อ “เข้าใจ” ไม่ใช่เพื่อ “กล่าวหา”

สิ่งที่อันตรายที่สุดในยุคนี้คือ

• เอาระยะหนึ่ง ไปฟาดทั้งสำนัก
• เอาความสุดของบางยุค ไปตัดสินผู้คนทั้งอุมมะฮ์
• และใช้คำว่า “สะลัฟ” หรือ “อะฮฺลุซซุนนะฮ์” เป็นอาวุธทางอารมณ์

ในขณะที่

• บรรดาอุลามาอ์ใหญ่ รู้ความต่าง แต่เลือกความร่วม
• อัซฮัรเลือก บริหารความหลากหลาย มากกว่าการชน
• สะลัฟแท้จริง สอนให้ รักษาซุนนะฮ์พร้อมรักษาหัวใจมุสลิม

✍️ ความรู้ที่ไม่มีฮิกมะฮ์ อาจถูกต้องทางตำรา
แต่ผิดพลาดในการเยียวยาอุมมะฮ์

والله أعلم بالصواب

📚 ที่มาและแหล่งอ้างอิง

• الإبانة عن أصول الديانة – أبو الحسن الأشعري
• تفسير الطبري – محمد بن جرير الطبري
• تيسير الكريم الرحمن – عبد الرحمن السعدي
• مقالات الإسلاميين – أبو الحسن الأشعري
• الإرشاد – الجويني
• أساس التقديس – الرازي
• أم البراهين – السنوسي