มีเงิน มีบ้านดีได้ แต่อย่าให้หัวใจไปติดอยู่ที่มัน: ทำความเข้าใจ “ซุฮุด (สมถะ)” ในแบบคนทำงานยุคนี้

ลองนึกภาพเช้าวันจันทร์ที่แอปธนาคารเด้งเตือนเงินเดือนเข้า เราเปิดดูยอดแล้วยิ้มนิดหนึ่ง จากนั้นก็เลื่อนฟีดเห็นเพื่อนร่วมรุ่นเพิ่งได้เลื่อนตำแหน่ง อีกคนเพิ่งออกรถใหม่ ยิ้มเมื่อกี้หายไปเงียบ ๆ โดยไม่รู้ตัว

เรื่องแบบนี้เกิดกับคนทำงานแทบทุกคน และเป็นที่มาของคำถามว่า คนที่ศรัทธาควรวางตัวกับเงินทอง ความสำเร็จ และความสะดวกสบายอย่างไร

หลายคนเข้าใจว่าคนที่มี “ซุฮุด (สมถะ)” (الزهد) คือคนที่ใช้ชีวิตแบบสมถะสุดขั้ว ไม่สะสมทรัพย์สิน ไม่อยู่บ้านดี ไม่ขับรถสบาย ๆ แม้แต่แต่งตัวให้ดูดีก็ยังรู้สึกผิด

ความเข้าใจนี้ยังไม่ตรงนัก เพราะหัวใจของซุฮ์ดไม่ได้อยู่ที่ว่าเรามีอะไรมากน้อยแค่ไหน แต่อยู่ที่ว่า สิ่งที่เรามี กำลังครอบครองหัวใจเราอยู่หรือเปล่า

ซุฮ์ดไม่ได้แปลว่าต้องปฏิเสธโลก

ซุฮุด (สมถะ) คือการไม่หลงใหลและไม่ยึดติดกับโลกดุนยา จนลืมอัลลอฮ์และชีวิตในอาคิเราะฮ์ ไม่ได้บังคับให้ผู้ศรัทธาต้องยากจน และไม่ได้ห้ามทำธุรกิจ สร้างความมั่นคงให้ครอบครัว หรือหาปัจจัยยังชีพที่ดี

การหาริซกีที่ฮะลาล การดูแลคนในบ้าน และการใช้ทรัพย์สินในทางที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัย ล้วนเป็นสิ่งที่อิสลามให้คุณค่า อัลลอฮ์ตรัสไว้ว่า

﴿وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا﴾

“และจงแสวงหาที่พำนักแห่งปรโลกด้วยสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประทานแก่เจ้า และอย่าลืมส่วนของเจ้าในโลกนี้”
(สูเราะฮ์ อัลเกาะศ็อศ 28:77 — บางส่วนของอายะฮ์)

อายะฮ์นี้บอกว่าเราไม่ต้องทิ้งดุนยาเพื่อไปหาอาคิเราะฮ์ แต่ให้ใช้สิ่งที่ได้จากดุนยาเป็นเส้นทางไปสู่อาคิเราะฮ์ เราจึงมีทรัพย์สินได้โดยไม่เป็นทาสของมัน มีงานที่ดีได้โดยไม่ให้งานมาบังการละหมาด และประสบความสำเร็จได้โดยไม่ลืมผู้ทรงประทานความสำเร็จนั้น

ให้ดุนยาอยู่ในมือ ไม่ใช่ในหัวใจ

มีถ้อยคำที่ใช้อธิบายความหมายของซุฮุด (สมถะ)ได้กระชับมาก คือ

الزهد أن تكون الدنيا في يدك فلا تفسد قلبك
وإن ذهبت عنك فلا تأخذ معها قلبك.

ความหมายภาษาไทย

“การซุฮุด (สมถะ) (الزهد) คือการที่โลกดุนยาอยู่ในมือของท่าน แต่ไม่ปล่อยให้มันทำให้หัวใจของท่านเสียไป และเมื่อโลกดุนยาจากท่านไป ก็อย่าปล่อยให้หัวใจของท่านติดตามมันไปด้วย”

ลองมองแบบนี้ครับ การมีเงินในบัญชีไม่ใช่ปัญหา ปัญหาเริ่มตอนที่เงินสำคัญกว่าความถูกต้อง การมีบ้านดีไม่ใช่ปัญหา ปัญหาคือการที่เรายกตัวเหนือคนที่มีน้อยกว่า และการที่งานเติบโตก็ไม่ใช่ปัญหา จนกว่ามันจะทำให้เราเอาเปรียบคนอื่น ละเลยหน้าที่ต่ออัลลอฮ์ หรือเริ่มเชื่อว่าทุกอย่างสำเร็จเพราะฝีมือเราคนเดียว

ถ้าอยากรู้ว่าหัวใจเราอยู่ตรงไหน ลองถามตัวเองตรง ๆ สักสี่ข้อ

• ถ้ารายได้ลดลง เรายังซื่อสัตย์และพอใจในสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดไหม
• ถ้างานเติบโต เรายังถ่อมตัว และยังจำคนที่เคยช่วยเราได้ไหม
• ถ้าเห็นคนอื่นมีมากกว่า เรายินดีกับเขาได้จริงหรือแค่แสร้งกดไลก์
• ถ้าสิ่งที่รักต้องจากไป เรายังยึดมั่นในศรัทธาและทำหน้าที่ต่อได้ไหม

คำตอบของคำถามเหล่านี้บอกได้ดีกว่ายอดเงินในบัญชีว่าเราเป็นเจ้าของทรัพย์สิน หรือทรัพย์สินเป็นเจ้าของเรา

ขัดเกลาหัวใจ แล้วเติมสิ่งดี ๆ เข้าไป

การพัฒนาจิตใจไม่ได้มีแค่การเอาความโลภ ความอิจฉา และความหยิ่งผยองออกไป แต่ต้องเติมสิ่งดีเข้าไปแทนด้วย ทั้งความจริงใจ ความถ่อมตน ความกตัญญู ความอดทน และการไว้วางใจอัลลอฮ์

หัวใจที่สะอาดไม่ใช่หัวใจที่ไม่ปรารถนาอะไรเลย แต่เป็นหัวใจที่รู้จักวางความปรารถนาไว้ในขอบเขตที่ถูกต้อง เราอยากมั่งคั่งได้ แต่ต้องหามาด้วยวิธีที่ฮะลาล อยากก้าวหน้าได้ แต่ไม่เหยียบใครขึ้นไป ชอบความสบายได้ แต่ไม่ยอมแลกศาสนาและคุณธรรมเพื่อมัน

และความสงบที่เราตามหาก็ไม่ต้องรอให้ได้ทุกอย่างก่อน อัลลอฮ์ตรัสว่า

﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾

“พึงรู้เถิดว่า ด้วยการรำลึกถึงอัลลอฮ์เท่านั้น หัวใจทั้งหลายจึงสงบ”
(สูเราะฮ์ อัรเราะอ์ดฺ 13:28)

ได้มาก็ขอบคุณ เสียไปก็อดทน

บททดสอบของหัวใจที่แท้จริงมักมาตอนที่สถานการณ์พลิก ตอนทุกอย่างราบรื่น เราขอบคุณอัลลอฮ์จริงหรือเปล่า และวันที่รายได้ลด สุขภาพเปลี่ยน โปรเจกต์ล้ม หรือเสียคนที่รักไป เรายังประคองศรัทธาและความรับผิดชอบไว้ได้ไหม

คนที่มีซุฮุด (สมถะ) ไม่ได้แปลว่าไม่ดีใจเมื่อได้รับ และไม่เศร้าเมื่อเสียไป เขาแค่ไม่ปล่อยให้ความรู้สึกเหล่านั้นพาตัวเองห่างจากอัลลอฮ์ ได้มาก็ขอบคุณโดยไม่หยิ่ง เสียไปก็อดทนโดยไม่สิ้นหวัง สำเร็จก็ไม่หลงตัวเอง ล้มเหลวก็ไม่ให้ความผิดหวังทำลายศรัทธา

เศร้าได้ ร้องไห้ได้

มีอีกความเข้าใจผิดที่พบบ่อยว่า คนศรัทธาแข็งแรงจะต้องไม่เสียใจ แต่แบบอย่างของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ บอกเราว่าไม่ใช่

ตอนที่อิบรอฮีม บุตรชายของท่านเสียชีวิต ท่านน้ำตาไหล และกล่าวว่า

«إِنَّ الْعَيْنَ تَدْمَعُ، وَإِنَّ الْقَلْبَ يَحْزَنُ، وَلَا نَقُولُ إِلَّا مَا يُرْضِي رَبَّنَا»

“แท้จริง ดวงตาย่อมหลั่งน้ำตา และหัวใจย่อมเศร้าโศก แต่เราจะไม่กล่าวสิ่งใด นอกจากสิ่งที่ทำให้พระเจ้าของเราพึงพระทัย”
(บันทึกโดยอัลบุคอรีย์และมุสลิม โดยมีสำนวนรายงานใกล้เคียงกัน)

เราจึงร้องไห้ได้เมื่อเสียคนที่รัก เสียใจได้เมื่อธุรกิจล้ม และผิดหวังได้เมื่อแผนไม่เป็นอย่างที่คิด สิ่งที่ต้องระวังคือสิ่งที่เราทำต่อจากนั้น ไม่ว่าจะปล่อยให้ความเศร้าลากไปสู่ความสิ้นหวัง โทษอัลลอฮ์ หรือหันไปใช้วิธีผิด ๆ เพื่อเอาสิ่งที่เสียไปกลับมา หัวใจที่ศรัทธาอาจเจ็บได้ แต่ยังกลับไปหาอัลลอฮ์ได้เสมอ

อย่าให้สุขหรือทุกข์เปลี่ยนตัวตนเรา

ดุนยามีธรรมชาติของมันอยู่แล้ว วันนี้เรามี พรุ่งนี้อาจเสีย วันนี้ถูกยกย่อง พรุ่งนี้อาจถูกลืม วันนี้ประสบความสำเร็จ แต่สักวันอาจต้องเริ่มใหม่ เราคุมทุกอย่างไม่ได้ แต่ฝึกให้หัวใจตอบสนองด้วยศรัทธาและคุณธรรมได้

ถ้าอัลลอฮ์ประทานความมั่งคั่ง ก็ใช้ทำความดี ถ้าประทานความรู้ ก็ใช้ให้เกิดประโยชน์ ถ้าประทานตำแหน่งและอิทธิพล ก็ใช้สร้างความยุติธรรมและช่วยเหลือผู้คน และถ้าทรงทดสอบด้วยการสูญเสีย ก็อดทน หาทางออกที่ถูกต้อง และไม่ปล่อยให้ความลำบากกัดกินความดีในตัวเรา

สิ่งที่น่ากลัวกว่าการเสียทรัพย์สินคือการเสียหัวใจที่ผูกพันกับอัลลอฮ์ไปพร้อมกับมัน และสิ่งที่น่ากลัวกว่าการล้มเหลวคือการสำเร็จจนลืมผู้ประทานความสำเร็จ

ปิดท้าย

ถ้าจะจำประโยคเดียวจากบทความนี้ ผมอยากให้จำประโยคนี้

เมื่อโลกดุนยาเข้ามาหาเรา อย่าปล่อยให้มันทำลายหัวใจ และเมื่อมันจากเราไป ก็อย่าปล่อยให้หัวใจตามมันไปด้วย

เราไม่ต้องปฏิเสธความสุข ไม่ต้องทิ้งความฝัน และไม่ต้องทำชีวิตให้ลำบากเพื่อพิสูจน์ศรัทธา แต่ต้องฝึกที่จะมีโดยไม่หลงใหล รักโดยไม่ยึดติด แสวงหาโดยไม่ละเมิด และสูญเสียโดยไม่สิ้นหวัง

สร้างชีวิตที่ดีด้วยริซกีที่ฮะลาล ดูแลครอบครัวให้เต็มที่ ทำประโยชน์ให้สังคม และใช้ความโปรดปรานที่ได้รับเป็นทางเข้าใกล้อัลลอฮ์ เพราะสุดท้ายแล้ว สิ่งที่ครอบครองจะอยู่เบื้องหลังเรา เหลือแต่การงานและสิ่งที่เตรียมไว้สำหรับอาคิเราะฮ์

ขออัลลอฮ์ทรงให้ดุนยาอยู่ในมือเรา เป็นประโยชน์ต่อชีวิตเรา และอย่าให้มันครอบครองหัวใจจนเราหลงลืมพระองค์ อามีน

---

แนวคิดประกอบบทความ: คำอธิบายเรื่องซุฮุด (สมถะ)ของศาสตราจารย์ ดร. อะลี ญุมอะฮ์ (Ali Gomaa) ต้นฉบับโดยสมาน เลาะ | Saman Loh — ศรัทธาและชีวิต คำแปลอายะฮ์และหะดีษเป็นการแปลเพื่อสื่อความหมายในภาษาไทย